regio   

sport   

cultuur   

handelaren   

computer   

horeca   

gezondheid   

jr & sr   

onderwijs   

nieuws

contact   

 
 

03/05 - Heren van Merksem - Deel IV: 1729-1795
De familie Geelhand

Nadat Gijsbrecht van Hoyberghen in 1725/26 kinderloos was gestorven en zijn erven niet bijster veel interesse hadden in Merksem verkochten zij de heerlijkheid Merksem en Dambrugge op 20 februari 1729 aan Hendrik Geelhand voor de som van 48.000 gulden.

Hendrik Geelhand

De familie was hard op weg om iets van een dynastie te vestigen toen zij onaangenaam uit hun droom ontwaakten door de Franse revolutie en de komst van de Franse legers naar onze streken.

Hendriks kleinzoon Hendrik Jozef werd naar Frankrijk gedeporteerd en bij terugkomst kreeg hij alleen zijn kasteel, het Merksemhof terug.

Met de komst van de Fransen werden de heerlijkheden afgeschaft en kwam er dus een einde aan het ancien regime.

Merksem hoorde vanaf dan bij het kanton Ekeren in het departement Twee Neten en had geen heer meer maar een burgemeester, Jan Mertens.

Noblesse oblige
Hendrik Geelhand werd in 1694 in Amsterdam geboren.

Hij trouwde in 1717 met Isabella de Labistrate, maar nadat die in 1721 was overleden trad hij in 1724 in het huwelijk met Helena Catherina Claessens.

Geelhand was katholiek en dat was in het protestante Amsterdam niet altijd een voordeel.

Na de geboorte van zijn eerste zoon Petrus Frans in 1725 vestigde hij zich dan ook in Antwerpen.

Helena Catherina Claessens, de tweede vrouw van Hendrik Geelhand

Enkele jaren later (1728) wordt hij door de Oostenrijkse keizer Karel VI (Merksemnaren waren in die tijd Oostenrijkers!) in de adelstand verheven, en bij die nieuw verworven status hoorde natuurlijk een heerlijkheid.

Geelhand kocht daarom een jaar later Merksem en Dambrugge om zich op het kasteel als dorpsheer te kunnen vestigen.

Merksem als statussymbool, kom daar nu nog eens om!

Bliksem in de kerk
Sinds 1715 was het relatief rustig in 'België'.

Uiteraard had de Poolse Successieoorlog (1733-1738) ook hier zijn invloed, maar de nieuwe heer kreeg pas vanaf 1746 weer af te rekenen met serieuze problemen.

Tot die tijd echter slaagde hij erin zijn goed uit te breiden met nieuwe stukken grond.

In tegenstelling tot zijn voorgangers verbleef hij ook betrekkelijk veel in Merksem en met enige regelmaat wendde hij zijn rijkdom aan om de dorpelingen en de parochie van dienst te zijn.

Op 27 juni 1737 sloeg bijvoorbeeld de bliksem in de toren van de St. Bartholomeuskerk

Hendrik Jozef Geelhand, de laatste heer van Merksem

Kap, zoldering en al het houtwerk werden door brand verwoest, de klokken smolten in de hitte en ook het dak van het schip raakte zwaar beschadigd.

De dorpsheer nam tal van initiatieven om de toren en de kerk snel hersteld te krijgen en trok natuurlijk regelmatig de geldbuidel.

Ook zijn zoon en kleinzoon zouden later nog veel bijdragen aan de verdere uitbouw en versiering van de kerk.

Hendrik Geelhand droeg verder in 1744 ook bij in de aankoop van het buitenhuis van de familie De Beer om het te kunnen inrichten tot pastorij en het later (1764) te verbouwen tot woning voor de koster en de schoolmeester.

In 1787 betaalde hij mee aan de nieuwe pastorij in de Kerkstraat (nu de St. Bartholomeusstraat), dat we nog steeds op die plaats vinden.

Het gebouw doet nog steeds dienst als pastorij.

Ook in 1773 schoot hij de dorpelingen te hulp.

De keizerlijke overheid verordonneerde in dat jaar namelijk aan alle gemeenten om alle onbewerkte gronden te bewerken of te verkopen.

Geelhand kocht belangrijke delen van de woeste gronden op en werkt ze om tot akkerland.

In 1742 werd de Bredabaan van Merksem naar Brasschaat ook voor het eerst gekasseid.

Hendrik overleed op 2 december 1776 en werd begraven in de St. Jacobskerk in Antwerpen.

Ontvoerd!
Hendrik Geelhand liet zijn complete eigendom per testament na aan zijn oudste zoon, Petrus Frans Geelhand.

Naast zijn bijdragen aan de parochiekerk besteedde hij zijn rijkdom vooral aan het uitbreiden van zijn bezittingen.

De pastorij die in 1787 werd gebouwd, nadat de parochie er ruim honderd jaar voor gespaard had, links op de foto. Ernaast stond tot in de jaren '20 de uit de 16e eeuw stammende herberg 't Lammeken. Ze werd afgebroken om de aanleg van de Frans de l'Arbrelaan mogelijk te maken. Wanneer u met uw muiswijzer over de foto gaat ziet u de huidige situatie.

Zo kocht hij grote stukken land in de Ferdinanduspolder, in de Rietvelden en het ernaast gelegen Vogelhoeck.

Ook maakte hij deel uit van de stoet die aan de vooravond van de Brabantse Omwenteling de edelen begroetten die naar de keizer in Wenen waren geweest om hun bezwaren tegen de aangekondigde hervormingen kenbaar te maken.

Hij overleed in Antwerpen op 25 februari 1790 en liet zijn bezit na aan zijn enige zoon, Hendrik Jozef Geelhand.

Deze laatste Geelhand-telg en laatste heer van Merksem en Dambrugge maakte beroerde tijden mee.

In de nacht van 17 op 18 augustus 1794 werd hij door de Fransen van zijn bed gelicht en met nog 26 andere vooraanstaande personen als gijzelaar naar Frankrijk gevoerd.

Ten gevolge van de revolutionaire wet contribution des noblesse moest hij bij terugkeer in Merksem de Franse regering 44.000 livres (750.000 euro) betalen.

Ook zijn echtgenote moest voor haar bezittingen in Antwerpen 33.000 livres betalen en jonkheer Van Praet, eigenaar van Bouckenborgh, mocht 26.000 livres neertellen.

Ondanks alles bleef Hendrik Jozef Geelhand een weerstander van de Franse bezetting en de Antwerpse prefect d'Herbouville maakte hem lid van de municipaliteit (het stadsbestuur).

Met Merksem hoefde hij zich niet meer te bemoeien.

Hij overleed te Antwerpen op 11 februari 1819 en werd in de St. Bartholomeuskerk in Merksem begraven.

Als compensatie voor het verlies van hun goed mocht de familie sindsdien hun adellijke afkomst wel in hun naam voeren.

De familienaam kreeg de toevoeging 'van Merxem', wat door de verfransing die toen in de mode was 'de Merxem' werd; Geelhand de Merxem dus.

Nazaten van de familie zijn uitgezwermd over heel België.

Een tak van de familie woont nog steeds in Kapellen.

Frappant is dat Merksem de familie nooit heeft erkend middels het vernoemen van een straat of plein naar de familie.

We kennen een Van Stralenlei en een Ridder Van Parijsstraat, en ook alle burgemeesters hebben hun eigen stukje Merksem.

Maar nergens vinden we een Geelhandplein, -park of -laan.

Wel is er het gedenkteken aan de achterzijde van de St. Bartholomeuskerk en in die kerk vinden we ook nog het familiewapen.

Geen straat.

Het laatste, treurige beeld van het Kasteel van Merksem waar de heren van Merksem eeuwen lang verbleven. Op deze foto uit 1926 heeft het kasteel al zijn glorie verloren. Leeg, vuil en vervallen valt het in het niets naast de grote, pas opgerichte gebouwen van de Boerenbond. Het blijft eeuwig zonde dat men in die jaren geen oog had voor de waarde van dergelijk erfgoed.

Hendrik Jozef Geelhand, de laatste heer van Merksem liet twee zoons na: Jozef-Pieter en Augustin.

De jongste diende nog in het Franse leger en maakte zo de Russische veldtocht mee.

Hij kwam er met bevroren gelaat van terug.

Omdat hij kinderloos stierf - beide kinderen en zijn echtgenote overleden voor hem - verviel zijn goed in 1855 aan zijn schoonzoon Eugene Moretus.

Diens familie verkocht het in 1876 aan de Société des Etablissements Industriels et Commercieaux de Merxem.

In 1907 werd het op een openbare veiling verkocht aan Victor Roossens, die het een jaar later doorverkocht aan de Belgische Boerenbond NV.

Het oude kasteel raakte al snel ingebouwd tussen de hoge fabrieken van de Boerenbond en in 1926 werden de laatste gebouwen gesloopt.

Niemand stond er toen bij stil, maar met de sloop verdween een van de belangrijkste historische gebouwen - een daad van vernieuwing die nog veel navolging vond en ervoor zorgde dat het hele historische dorpscentrum van Merksem volledig en voor altijd is vernietigd.

Alleen de kerk, de pastorij en nog enkele pandjes tegenover de kerk (Westend!) hebben de Antwerpse stedenbouwkundige barbarij van de 20e eeuw doorstaan.

Ten tijde van Geelhand
De heerschappij van de eerste Geelhand was relatief rustig, maar tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) kreeg Merksem weer te lijden onder bezetting toen Franse troepen onze gebieden van 1746 tot 1748 bezet hielden.

Op 4 juni 1746 viel het Antwerpse kasteel en kwam Lodewijk XV tot hier.

Na dertig jaar rust betekende dat weer doorlopend rondreizende legers, die om fourage en afkoopsommen vroegen.

Dit kruisbeeld werd in 1819 door de kinderen van Hendrik Jozef op het uiteinde van de graftombe van de familie Geelhand geplaatst. Na de uitbreidingswerken van de kerk in de jaren '30 van de 20e eeuw werd het kruisbeeld en het achterste deel van de tombe naar de nieuwe achtergevel verplaatst. De graftombe met de lichamen van de Geelhands is in het oude kerkgedeelte blijven liggen en bevindt zich nu onder de houten verhoging in het midden van de kerk.

Vanaf oktober viel ook Namen en waren de Oostenrijkse Nederlanden weer bezet gebied.

Dat betekende dat alle gemeenten soldaten moesten leveren aan de legers van de Zonnekoning - Brabant was tot 1.610 man verplicht.

In 1747 verplaatsten de oorlogshandelingen zich naar het oosten om aan het eind van de zomer weer naar hier over te waaien.

De Fransen belegerden Bergen-op-Zoom en op 5 juli marcheert daarom Löwendahl met 23.000 man voetvolk van Tienen naar Antwerpen.

Heel de straatweg van Bergen-op-Zoom naar Antwerpen veranderde daardoor in een militaire vesting en dat betekende rampspoed en hongersnood voor Merksem.

Heel de oogst van 1747 valt bijvoorbeeld ten prooi aan de Franse soldaten.

Ook de pastoor van Merksem schoot er een serieus vermogen bij in, omdat de legers al zijn bomen ter waarde van 564 gulden (30.000 euro) omhakten voor wagens en pallissaden.

Anderhalf jaar lang was Merksem een legerplaats, want pas na de vrede van Aken in december 1748 trokken de Fransen weg en keerde de rust weer.

Die duurde tot 1785.

Toen wilde de Oostenrijkse keizer Jozef II de Schelde bevrijden van Hollanders en Engelsen.

Toscaanse dragonders "...schoon volk..." werden in Merksem ingekwartierd.

Onder druk van een door Frankrijk gedicteerde vredesovereenkomst bliezen de Oostenrijkse legers de aftocht, maar tijdens de Brabantse omwenteling van 1789 kwamen ze weer terug.

De enige overblijfsels van het Merksemhof: een gedenksteen van een verbouwing waarop we lezen:
P(etrus) F(rans) G(eelhand)
Heer van Merxcem
Heeft mij gebouwd
1778
en ernaast een gevelsteen uit de gevel van de hoeve van het kasteel. Beide zijn in het bezit van de Heemkundige Kring.

Ook Merksemnaars sloten zich aan bij de rebellen, maar op 22 september 1790 werden die in Namen verpletterend verslagen en drie maanden later was heel het land weer onder Oostenrijk.

In 1792 waren er dan weer Fransen in Merksem, die tijdens de restauratie even verdwenen, maar in 1794 terugkeerden.

Door de terreur tegen het oude regime in Frankrijk werd Merksem vervolgens overspoeld door vluchtelingen, die door de plaatselijke bevolking op schaamteloze wijze werden uitgebuit.

Veel plaatselijk edelen namen de vlucht voor de Franse legers die volgden, maar niet iedereen vertrok.

De Fransen plunderden erop los in Antwerpen en Merksem, om dan na de inlijving in 1798 veel protest op te roepen met tal van onduidelijke en/of onacceptabele wetten waar onder andere de Boerenkrijg een gevolg van was.

In het vroege voorjaar van 1799 kwam er een overstroming van bijna heel Merksem overheen, en in datzelfde jaar besloot de Franse overheid de kerken te plunderen door het meubilair van alle parochies openbaar te verkopen.

Merksem bleef er op het nippertje van gespaard vanwege de staatsgreep van Napoleon Bonaparte (1799-1814), die de maatregel eerst maar eens ongedaan maakte.

Onder zijn bewind breken er weer rustiger tijden aan, na vijftien jaar van grote omwentelingen, terreur en ellende.

Mercxem in 1809. Er zijn twee woonkernen: een aan de Bredabaan, tot aan de huidige Nieuwdreef en een minder grote aan de Bremstraat-Laaglandlaan. Verder herkennen we de molen van de familie Roossens aan de Molenlei, en tal van 'chateaus'. Bouckenborgh, Roosendael, Catershof, Runcvoort, Terlinden, Melgeshof en uiteraard Merksemhof (het Kasteel van heer Geelhand). Alles ten westen van de huidige Laarsebaan heet 'Poldre de Mercxem'.

Bonaparte verzoent met de kerk en in Merksem wordt in mei 1800 Jan Mertens aangesteld als burgemeester.

Problemen zijn er vanaf dan nog te over, maar de desorder van de oorlog is weer even voorbij.

Toch zou Merksem ondanks nog weerkerende oorlogshandelingen (1814, 1815) zich vanaf dan snel beginnen ontwikkelen.

Het bevolkingsaantal steeg van 750 in 1800 tot 1529 in 1830 en zou in de zeventig jaar erna werkelijk exploderen tot 8.453 in 1900.

Het einde van het heren-tijdperk betekende dus ook het einde van de donkere tijden voor Merksem.

Een nieuwe tijd breekt aan.

Arjan Plantinga

Foto's: Koninklijke Kring voor Heemkunde Merksem

Deel I: 1561-1641 De Van Stralens
Deel II: 1641-1700 Jacob en Filips Van Parijs
Deel III: 1700-1729 Gijsbrecht Hoyberghen en de broers Van Heyst
Deel IV: 1729-1795 De familie Geelhand

Geschiedenis Van Merksem

Een uiterst vlot en boeiend verhaald standaard- werk over de plaatselijke geschiedenis van onze gemeente, dat ook het grote publiek met genoegen zal lezen en herlezen.

Meer info...

Modern Bouwen In Brasschaat: 1945-1975

Brasschaat wordt door velen geïdentificeerd met riante villawijken. De basis daarvoor is in de jaren dertig van vorige eeuw gelegd. Veel minder bekend is de modernistische architectuur die in de periode tussen de twee wereldoorlogen ook aan de groene rand

Meer info...

Schoten in beeld

Meer info...

Deurne & Borgerhout

Een werk dat elkeen, die Deurne en Borgerhout een warm hart toedraagt moet lezen. Het beschrijft in een boeiende en vlotte stijl de ontwikkeling van deze gemeenten sedert hun ontstaan tot aan het einde van de vorige eeu

Meer info...

Groeten Uit Borgerhout

In 1994 schreef Humo dat de buurt rond het Krugerpark de ´´Bronx´´ van Borgerhout was. Al wie het ontkende, kreeg te horen: ´´Als het er zo goed is, ga er dan wonen!´´ Walter Lotens deed het, trok naar die zogenaamd grimmige, multiculturele buurt, maar on

Meer info...

terug start reageer lees de reacties
   

Omhoog

privacybeleid

Omhoog

©ALP

web
analytics

Adverteren